Acil Durum Planı Hazırlama Yükümlülüğü: Kimler Hazırlamalı?

Türkiye’de çalışan sayısı ve tehlike sınıfı ne olursa olsun tüm işletmeler için acil durum planı hazırlama yükümlülüğü yasal bir zorunluluktur. İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik gereğince işverenler; yangın, patlama, doğal afet ve tahliye gerektiren tüm kritik senaryoları kapsayan, müdahale ekiplerini ve tahliye güzergahlarını belirleyen güncel bir acil durum planı hazırlamak veya yetkin uzmanlara hazırlatmak zorundadır.

Uygulamada pek çok işletme acil durum planlarını yalnızca resmi denetimlerde ibraz edilmek üzere dosyalara kaldırılan teorik bir evrak olarak görmektedir. Oysa plansız veya internetten kopyalanmış şablon dokümanlar, gerçek bir yangın ya da kriz anında tesis yöneticilerini ve çalışanları tamamen savunmasız bırakır. Hangi çıkış kapısının kullanılacağı, acil durum ekiplerinin hangi sırayla devreye gireceği ve toplanma alanındaki sayımın nasıl organize edileceği önceden belirlenmediğinde, kontrol altına alınabilecek küçük bir yangın başlangıcı bile dakikalar içinde telafisi imkansız felaketlere dönüşebilir.

Özellikle endüstriyel tesislerde, kimyasal depolama alanlarında, sağlık kuruluşlarında ve eğitim kurumlarında her yapının mimari yerleşimi, insan yoğunluğu ve barındırdığı yangın yükü birbirinden tamamen farklıdır. Tek bir standart formülle tüm binaları güvenli kılmak mümkün değildir. Bu rehberde; acil durum planı hazırlama yükümlülüğü kapsamındaki yasal gereklilikleri, sahada aksamadan uygulanabilecek bir planın nasıl kurgulanacağını, görevli ekiplerin nasıl yapılandırılacağını ve resmi teftişlerde dikkat edilen teknik detayları adım adım ele alıyoruz.

Acil durum planı hazırlama yükümlülüğü hangi işletmeleri kapsar?

Türkiye'de faaliyet gösteren ve bünyesinde en az bir sigortalı çalışan bulunduran her işyeri, sektörüne, faaliyet alanına ve fiziksel metrekaresine bakılmaksızın acil durum planı hazırlama yükümlülüğü kapsamındadır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile bu kanuna dayanılarak yürürlüğe konulan İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik, kamu kurumları ile özel sektör kuruluşları arasında hiçbir ayrım gözetmeksizin tüm işverenleri bağlayıcı niteliktedir.

İşletmenin az tehlikeli, tehlikeli veya çok tehlikeli sınıfta yer alması, acil durum planı hazırlama mecburiyetini ortadan kaldırmaz; yalnızca planın geçerlilik sürelerini ve kurulacak müdahale ekiplerindeki personel katsayılarını belirler. Örneğin bir mimarlık ofisinde karşılaşılabilecek riskler ile parlayıcı kimyasallarla üretim yapan bir petrokimya tesisinin riskleri kuşkusuz aynı değildir. Ancak her iki işletme de kendi faaliyet alanına özgü olası tehlikeleri analiz etmek, tahliye yollarını belirlemek ve yazılı bir planı sahada canlı tutmak zorundadır.

Çok kiracılı iş merkezleri, organize sanayi bölgeleri, sanayi siteleri ve alışveriş merkezleri gibi karma yapılarda ise sorumluluk iki katmanlı olarak işler. Bağımsız bölüm işletmecileri kendi sınırları içindeki riskler için acil durum planı hazırlarken, ana bina yönetiminin veya site idaresinin oluşturduğu genel acil durum ve yangın tahliye planıyla tam bir eşgüdüm sağlamalıdır. Ortak kullanım alanlarındaki yangın kaçış koridorları, yangın merdivenleri ve acil anons sistemleri tüm kiracıların ortak sorumluluğunda olup, bu güzergahların açık ve işlevsel tutulması kanuni bir yükümlülüktür.

Acil durum planında hangi temel bölümler yer almalıdır?

Kapsamlı ve yasal denetimlerden eksiksiz geçen bir acil durum planı; risklerin tanımlanması, önleyici tedbirler, acil durum müdahale prosedürleri, tahliye planlaması ve müdahale ekiplerinin organizasyonu olmak üzere beş temel bölümden oluşur. Bu bölümlerin her biri soyut temennilerden arındırılmış, işletmenin fiili saha koşullarıyla ve teknik donanımıyla doğrudan örtüşen somut bilgiler içermelidir.

Planın ilk aşamasında tesisin karşılaşabileceği yangın, patlama, zehirli gaz yayılımı, doğal afet veya şebeke arızaları gibi tüm kritik senaryolar ayrı ayrı tanımlanır. Ardından bu senaryoların ortaya çıkmasını engelleyecek koruyucu mekanizmalar dokümante edilir; yangın algılama detektörleri, sprinkler sistemleri, yangın kapılarının duman sızdırmazlık özellikleri ve kaçış güzergahlarının güvenliği teknik verilerle plana işlenir. Tahliye aşamasında ise binanın her katı ve her üretim holü için ayrı ayrı çizilen, yangın dolaplarını ve acil toplanma bölgesini net olarak gösteren ölçekli tahliye krokileri plana dahil edilir.

Bir acil durum planı dokümantasyonu hazırlanırken sahada şu adımlar sırasıyla takip edilmelidir:

• Olası acil durumların kapsamlı şekilde belirlenmesi ve tesis içi yangın yükü analizinin yapılması
• Yangının başlamasını ve yayılmasını sınırlandıracak mekanik ve yapısal önlemlerin listelenmesi
• Güvenli kaçış güzergahlarının, panik barlı yangın çıkış kapılarının ve açık toplanma alanlarının tayin edilmesi
• Kriz anında personelin paniğe kapılmadan izleyeceği adım adım tahliye ve müdahale prosedürlerinin kaleme alınması
• Acil durum ekiplerinde görev alacak personelin netleştirilmesi, yedekli görev dağılımının yapılması ve yıllık tatbikat takviminin belirlenmesi

Acil durum ekipleri nasıl belirlenir ve görevlendirilir?

İşyerlerinde acil durum ekipleri; arama, kurtarma ve tahliye ekibi, yangınla mücadele ve söndürme ekibi ile ilk yardım ekibi olmak üzere en az üç ana disiplin altında yapılandırılmalıdır. Tesisin faaliyet alanına, tehlike sınıfına ve toplam çalışan sayısına göre mevzuatta öngörülen oranlar dikkate alınarak yeterli sayıda personel resmi olarak görevlendirilir.

Ekiplerde görev alacak personelin seçiminde fiziki yeterlilik, sorumluluk bilinci, soğukkanlılık ve tesisi teknik olarak iyi tanıma kabiliyeti temel kriter olmalıdır. Üretimin vardiyalı olarak sürdürüldüğü fabrikalarda ve tesislerde en sık düşülen hata, acil durum ekiplerinin yalnızca gündüz mesaisine göre belirlenmesidir. Gece vardiyasında veya hafta sonu bakım çalışmalarında da tesis bünyesinde yangına ilk müdahaleyi yapabilecek ve binayı tahliye ettirebilecek yetkin personelin hazır bulunması zorunludur.

Ekiplerde yer alan personelin isimlerinin yalnızca panolardaki listelerde kalması işletmeyi yasal ve fiili risklerden korumaz. Yangınla mücadele ekibinin portatif söndürme cihazlarını güvenle kullanabilmesi, yangın dolabı lanslarını açabilmesi, duman tahliye kapaklarını yönetebilmesi ve yangın hidroforunun durumunu takip edebilmesi şarttır. Bu personelin periyodik olarak uzman eğitmenlerden uygulamalı yangın eğitimi alması, ilk yardım sertifikalarının geçerlilik sürelerinin takip edilmesi ve senaryolu tatbikatlarla reflekslerinin canlı tutulması gerekir.

Acil durum planı ne sıklıkla yenilenmeli ve güncellenmelidir?

Acil durum planları yürürlükteki mevzuat uyarınca işyerinin tehlike sınıfına göre belirlenmiş periyotlarla tamamen yenilenir; az tehlikeli işyerlerinde altı yılda bir, tehlikeli sınıftaki işyerlerinde dört yılda bir, çok tehlikeli sınıfta yer alan tesislerde ise en geç iki yılda bir yeni baştan hazırlanır. Ancak bu süreler azami sınırları gösterir ve tesiste yapısal bir değişiklik olduğunda sürelerin dolması kesinlikle beklenmez.

Tesis içinde risk dengesini değiştiren her yeni durum planın derhal revize edilmesini zorunlu kılar. İşletmeye yeni bir üretim hattının kurulması, depolanan kimyasal veya hammadde miktarının artması, bina içinde yeni bölmeler veya asma katlar yapılması, acil çıkış kapılarının yerinin değişmesi ya da personel sayısında kayda değer bir artış yaşanması halinde mevcut plan geçerliliğini yitirir. Değişen koşullar derhal krokiler ve müdahale yönergeleriyle plana yansıtılmalıdır.

Her takvim yılında en az bir defa yapılması yasal zorunluluk olan acil durum ve yangın tatbikatları, planın teoride mi kaldığını yoksa sahada gerçekten çalışıp çalışmadığını ortaya koyan en objektif göstergedir. Tatbikatın ardından hazırlanan ayrıntılı raporda kaçış yollarında daralma yaşandığı, siren sesinin bazı üretim alanlarından net duyulmadığı veya toplanma alanında yoklama sürecinin uzadığı saptanırsa, acil durum planı bu bulgular doğrultusunda vakit kaybedilmeden güncellenmelidir.

Sahada en sık yapılan acil durum planı hataları nelerdir?

İşletmelerde karşılaşılan en büyük hata, acil durum planının yalnızca kağıt üzerinde bir mevzuat formalitesi olarak görülüp rafa kaldırılması ve sahaya hiçbir şekilde entegre edilmemesidir. İnternetten indirilen veya başka bir tesise ait olan kopyalanmış dokümanlar, işletmenin özgün yangın yükünü, kimyasal depolama özelliklerini ve çalışan profillerini yansıtmadığı için acil bir kriz anında tamamen işlevsiz kalır.

İkinci yaygın kusur, plan dokümanında gösterilen güvenlik ekipmanları ile tesisin fiziksel durumu arasındaki belirgin tutarsızlıktır. Kroki üzerinde yangın söndürücü olarak işaretlenen noktalarda cihaz bulunmaması, yangın dolaplarının önüne palet, koli veya hammadde yığılarak erişimin engellenmesi, acil yönlendirme tabelalarının elektrik bağlantısının kopuk olması ya da hırsızlık endişesiyle yangın kaçış kapılarının kilitli tutulması sahada en sık tespit edilen ölümcül ihmallerdir.

Bir diğer önemli yanılgı ise taşeron personelin, temizlik ekiplerinin, geçici ziyaretçilerin ve stajyerlerin planlama kapsamı dışında bırakılmasıdır. Tesiste sürekli veya dönemsel olarak bulunan her bireyin olası bir alarm durumunda nasıl davranacağını, toplanma bölgesine nereden ulaşacağını bilmesi şarttır. Dışarıdan gelen lojistik şoförlerine veya yüklenici firma çalışanlarına tesise giriş esnasında acil durum kurallarını özetleyen bilgilendirme kartlarının verilmemesi, tahliye esnasında büyük bir kaosun doğmasına zemin hazırlar.

Resmi denetimlerde acil durum planı ve yangın güvenliği nasıl kontrol edilir?

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı iş müfettişleri ile yetkili itfaiye denetçileri tarafından yürütülen denetimlerde, acil durum planı yalnızca dosya kapağı üzerinden incelenmez; planda yazılı olan her taahhüt bizzat sahada test edilir. Denetçiler işletmenin yangın algılama, söndürme ve tahliye kabiliyetini adım adım doğrular ve personelin yangın anındaki görev bilincini rastgele mülakatlarla ölçer.

Denetim esnasında ilk incelenen kayıtlar arasında güncel acil durum planı dosyasının yanı sıra son tatbikat tutanağı, yangın söndürme cihazlarının dolum ve hidrostatik test sertifikaları, yangın algılama ve sprinkler sistemlerinin periyodik muayene raporları yer alır. Dosyadaki evraklar tam olsa dahi, sahada bir yangın söndürücünün basıncının düşük çıkması veya yangın kapısının panik barının tutukluk yapması doğrudan idari para cezası ve süre verilmesine neden olur.

Resmi teftişlere her an hazır olmak ve işletmenin can güvenliğini şansa bırakmamak adına şu teknik kontrol listesi düzenli aralıklarla gözden geçirilmelidir:

• Acil aydınlatma armatürlerinin şebeke kesintisi anında yeterli lümen ve süreyle yandığının test edilmesi
• Yangın tüplerinin manometre ibrelerinin yeşil alanda olduğunun, mühürlerinin ve hortumlarının sağlamlığının doğrulanması
• Yangın dolaplarındaki hortumların basınç testlerinin yapılması ve dolap önlerinin sürekli açık tutulması
• Kaçış güzergahlarındaki kapıların kaçış yönüne doğru kolayca açıldığından ve kilitli olmadığından emin olunması
• Açık havadaki toplanma alanlarının zemin işaretlemeleri ile tabelalarının net biçimde görünür kalmasının sağlanması

Yangın güvenliği altyapısı ve acil durum hazırlığında teknik adımlar

Kusursuz bir acil durum planının sahadaki en güçlü dayanağı, erken algılama ve hızlı söndürme imkanı sunan yangın güvenliği altyapısının kesintisiz biçimde çalışır vaziyette tutulmasıdır. Yalnızca tahliye senaryoları kurgulamak yeterli değildir; duman ve ısı detektörleri, yangın ihbar butonları, acil anons düzenekleri ve otomatik söndürme tesisatları tek bir entegre yangın senaryosu dahilinde birbiriyle haberleşmelidir.

Özellikle endüstriyel tesislerde ve yoğun insan sirkülasyonuna sahip binalarda, yangın paneline gelen ilk sinyalle birlikte havalandırma santrallerinin yangın damperlerini kapatması, basınçlandırma fanlarının merdiven kovalarına hava basması ve kartlı geçiş turnikelerinin kendiliğinden serbest konuma geçmesi hayati önem taşır. Bu tür teknik otomasyonlar, bir yandan yangın dumanının kaçış yollarına dolmasını engellerken diğer yandan acil müdahale ekiplerinin olay yerine güvenle intikal etmesine zemin hazırlar.

KZB Yangın olarak kurumlara yangın söndürücü satışı, dolumu, periyodik bakım ve muayenesi ile yangın dolabı, sprinkler ve sabit söndürme, algılama ve alarm, acil aydınlatma sistemleri kuran ve bakımını üstlenen, merkezi Bolu Yeniçağa’da olan Türkiye geneli hizmet veren bir yangın güvenliği firması yaklaşımıyla tesislerinizin tüm teknik altyapısını ve periyodik kontrollerini eksiksiz yönetiyoruz. İşyerinizde mevzuata tam uyumlu bir acil durum altyapısı oluşturmak, olası riskleri kaynağında engellemenin ve her denetimden güvenle geçmenin en sağlam temelidir.

İlgili yazılar

• Acil Aydınlatma Test Zorunluluğu: Kayıt Altına Alınan Kontroller
• İşyerinde Yangın Söndürücü Bulundurma Zorunluluğu: Kim, Ne Kadar?
• Bakım ve Muayene